100 lat Fundacji Rodzinnych w Liechtensteinie – historia, którą warto naśladować

Publikacje

Magdalena Rokosz, Industrie- und Finanzkontrol Etablissement, Succesion Advisor, Blockchain and FinTech | 12 maja 2026    

TRWAŁOŚĆ ALE TAKŻE PODĄŻANIE ZA ZMIENIAJĄCYM SIĘ ŚWIATEM

Sto lat temu, w styczniu 1926 roku, Liechtenstein uchwalił Ustawę o Osobach i Spółkach (Personen- und Gesellschaftsrecht – PGR), ustanawiając kompleksowe ramy prawne dla fundacji, trustów i spółek, które do dziś kształtują architekturę prawną Księstwa. Z biegiem czasu regulacje te zyskały szerokie międzynarodowe uznanie i posłużyły za wzór dla innych jurysdykcji przy opracowywaniu własnych przepisów dotyczących fundacji (m.in. Austria, która w 1993 roku wprowadziła własne regulacje, czerpiąc z doświadczeń Liechtensteinu).

Rodziny prowadzące działalność gospodarczą na szeroką skalę – w tym także polskie rodziny i przedsiębiorcy – potrzebują przede wszystkim przewidywalnych zasad oraz dostępu do wyspecjalizowanej, profesjonalnej ekspertyzy. Liechtenstein od ponad 100 lat zapewnia ramy prawne umożliwiające funkcjonowanie zarówno fundacji, jak i struktur typu trust w porządku prawa krajowego. Stabilność tego systemu nie oznacza jednak stagnacji – przeciwnie, łączy ona trwałość rozwiązań z ich stopniową ewolucją i zdolnością do wdrażania nowych instrumentów prawnych.

Przykładem takiego podejścia jest wprowadzenie w styczniu 2020 roku ustawy o technologii blockchain (pierwotnie Blockchain Act, obecnie Token and Trusted Technology Service Provider Act – TVTG). Liechtenstein był jednym z pierwszych państw w Europie, które kompleksowo uregulowały ten obszar. Celem regulacji było zapewnienie pewności prawa, wzmocnienie ochrony inwestorów oraz przeciwdziałanie praniu pieniędzy (AML) w sektorze technologii blockchain i rozwiązań opartych na DLT (Distributed Ledger Technology).

OCHRONA AKTYWÓW I ZACHOWANIE MAJĄTKU

Liechtenstein dysponuje rozbudowanym zestawem instrumentów prawnych umożliwiających tworzenie struktur służących zarówno zachowaniu, jak i ochronie majątku, przy jednoczesnym zapewnieniu uzasadnionej prywatności podmiotom zaangażowanym w wielopokoleniowe procesy sukcesyjne.

W praktyce obejmuje to w szczególności:

  • Ochronę aktywów (asset protection) – polegającą na takim ustrukturyzowaniu majątku, aby był on zabezpieczony przed nieuzasadnionymi roszczeniami osób trzecich oraz przed konfliktami wewnątrzrodzinnymi, które mogłyby negatywnie wpływać na jego integralność.
  • Zachowanie majątku (wealth preservation) – koncentrujące się na długoterminowej ciągłości i funkcji majątku. Celem jest jego odpowiednie uporządkowanie w taki sposób, aby mógł służyć określonym celom przez wiele pokoleń, z korzyścią dla wskazanych beneficjentów, takich jak członkowie rodziny, pracownicy, inicjatywy filantropijne czy szeroko rozumiane dobro publiczne.

POWIERNIK – ZAWÓD, KTÓREGO W POLSCE JESZCZE NIE MA

Mam przyjemność od ponad dekady współpracować z wybitnym administratorem z Vaduz, z  Industrie-und Finanzkontor, instytucją o niemal 80-letniej tradycji, założoną z inicjatywy rodziny książęcej Liechtenstein. Z tego doświadczenia wynika dla mnie jednoznacznie, że w kontekście struktur rodzinnych, fundacji i trustów, kluczową rolę odgrywają profesjonalni, doświadczeni powiernicy, których wiedza i praktyka stanowią fundament stabilnego i długoterminowego zarządzania majątkiem.

Zawód powiernika jest w Liechtenstein regulowany ustawowo, podczas gdy w Polsce nie funkcjonuje jeszcze analogiczne, odrębnie ukształtowane rozwiązanie zawodowe w tym zakresie. Kontrolę nad rynkiem sprawuje tamtejszy organ nadzoru finansowego, który wydaje licencje niezbędne do wykonywania działalności powierniczej.

Uzyskanie uprawnień wiąże się z szeregiem rygorystycznych wymogów, w tym w szczególności:

  • posiadaniem kompleksowego wykształcenia oraz zdaniem wymagającego egzaminu powierniczego,
  • obowiązkiem przynależności wszystkich powierników i spółek powierniczych do Instytutu Zawodowych Powierników i Fiducjariuszy Liechtensteinu.

Tak skonstruowany system łączy wysoki poziom profesjonalizacji zawodu z instytucjonalnym nadzorem i standardami etycznymi.

Oczywiście, przez ponad 100 lat praktyki administracyjnej w Liechtenstein powiernicy i administratorzy zgromadzili istotne doświadczenie w tworzeniu fundacji oraz ich długoterminowym zarządzaniu – często obejmującym kolejne dekady i następne pokolenia. Osobiście miałam okazję zetknąć się z kilkoma fundacjami, które są obecnie prowadzone już w czwartym, a nawet piątym pokoleniu beneficjentów oraz zarządzających, i wiem, że to działa bardzo dobrze.

RODZAJE FUNDACJI

W Liechtenstein funkcjonują różne typy fundacji, przede wszystkim fundacje o charakterze prywatnym oraz fundacje ukierunkowane na realizację celów użyteczności publicznej, w tym działalności filantropijnej.

Fundacje prywatne służą, co do zasady, realizacji interesów określonego kręgu beneficjentów, najczęściej o charakterze rodzinnym lub majątkowym. Z kolei fundacje o celu publicznym koncentrują się na wspieraniu dobra wspólnego, w szczególności poprzez działalność charytatywną, społeczną lub edukacyjną.

Istnieją również struktury mieszane, które łączą oba podejścia — przykładowo fundacje o dominującym celu rodzinnym, realizujące jednocześnie dodatkowe cele filantropijne wskazane przez fundatora. Tego rodzaju konstrukcje pozwalają na elastyczne pogodzenie długoterminowej ochrony majątku z elementem odpowiedzialności społecznej.

NA MIARĘ OCZEKIWAŃ FUNDATORÓW ALE DBAJĄC O ASPEKT FORMALNY

Kluczowe znaczenie ma dbałość o utrzymanie pierwotnej woli fundatora, przy jednoczesnym nacisku na przestrzeganie ładu rodzinnego, zasad zgodności oraz mechanizmów kontroli. Wielokrotnie przekonywałam się, jak istotne jest tego rodzaju praktyczne, profesjonalne wsparcie dla fundatora i jego rodziny w tym obszarze. W Lichtensteinie wszystko musi mieć trwały aspekt formalny, który jest nadzorowany prawnie, celem zachowania międzypokoleniowej trwałości struktury.

Tym samym obowiązkowym organem każdej fundacji jest Rada Fundacji (w polskich warunkach jest to Zarząd Fundacji). W jej skład wchodzi co najmniej dwóch członków, którymi mogą być zarówno osoby fizyczne, jak i prawne (w Polsce podmioty prawne nie mogą być ani założycielami, ani członkami Rady Fundacji). Rada Fundacji reprezentuje fundację na zewnątrz oraz zarządza jej aktywami zgodnie z celami fundacji i w interesie beneficjentów – analogicznie do zarządu w spółce kapitałowej.

W jej skład musi wchodzić przynajmniej jeden certyfikowany powiernik, będący obywatelem Liechtenstein. Oznacza to, że – w odróżnieniu od Polski – członkiem Rady Fundacji musi być także osoba spoza rodziny fundatora, zazwyczaj lokalny specjalista dobrze znający prawo i praktykę jurysdykcji. Certyfikowany powiernik to osoba posiadająca odpowiednie kwalifikacje oraz licencję uzyskaną po zdaniu wymagającego egzaminu zawodowego. Jej celem jest zapewnienie zgodność funkcjonowania fundacji z regulacjami prawnymi nie zaś kontrolowania działań inwestycyjnych realizowanych przez fundacje.

Taki model zapewnia również ciągłość działania i reprezentacji fundacji w sytuacji wakatów wśród członków pochodzących z rodziny fundatora, zgodnie z odpowiednimi regulacjami uzupełniającymi statut i jego podstatuty.

W Polsce nie mamy jeszcze takich doświadczeń. Pomoc formalna jest oczywiście wykorzystywana przy tworzeniu fundacji rodzinnych, ale w trakcie jej funkcjonowania już nie zawsze. Dobre praktyki w tym zakresie dopiero się kształtują, jednak można oczekiwać, że kolejne 10–15 lat przyczyni się do wypracowania rodzimych standardów i utrwalenia sprawdzonych rozwiązań.

Poza Radą Fundacji, często powoływanym, odrębnym organem jest Rada Protektorów, określana również jako Rada Doradcza (w polskich warunkach to Rada Fundacji). Pełni ona istotną funkcję nadzorczą i doradczą, a w określonych przypadkach może dysponować prawem weta. Rada Protektorów może nadzorować działalność Rady Fundacji, doradzać jej członkom w wyznaczonych obszarach oraz składać wnioski do Rady Fundacji. W praktyce niektóre decyzje lub transakcje mogą być uzależnione od jej uprzedniej zgody, co stanowi dodatkowy mechanizm kontroli i zabezpieczenia realizacji woli fundatora.

Na koniec warto wspomnieć o Beneficjentach Fundacji Prywatnych. Są oni wskazywani przez Założyciela Fundacji, a ich uprawnienia są szczegółowo określone w regulaminie. Założyciel Fundacji dysponuje przy tym szerokim katalogiem możliwości przy tworzeniu Fundacji Prywatnej, projektując jej strukturę z myślą o ochronie majątku oraz zasadach jego sukcesji. Co istotne, zakres uprawnień beneficjentów bywa, co do zasady, bardziej ograniczony niż w rozwiązaniach przewidzianych w polskiej ustawie o Fundacjach Rodzinnych. W praktyce mogą oni nie mieć dostępu do pełnej dokumentacji Fundacji, a nawet nie posiadać wiedzy o wszystkich pozostałych beneficjentach.

Prawo w Liechtensteinie zapewnia w tym zakresie znaczną elastyczność po stronie Założyciela Fundacji, co może mieć szczególne znaczenie w zmiennych i niepewnych warunkach gospodarczych.

NADZÓR RYNKU

Fundacje pożytku publicznego w Liechtenstein pozostają pod stałym nadzorem Departamentu Sprawiedliwości i są zobowiązane do przeprowadzania zewnętrznego audytu finansowego. Niezależnie od tego, w każdej fundacji audyt może być również zlecony na zasadzie dobrowolnej, w zależności od potrzeb organów fundacji lub fundatora.

Odrębną kategorię nadzoru, stanowią procedury kontrolne dotyczące podmiotów świadczących usługi powiernicze. Regularne kontrole w tym zakresie prowadzi Financial Market Authority (FMA) – organ nadzoru rynku finansowego, odpowiedzialny za wydawanie licencji i zezwoleń dla dostawców usług finansowych oraz nadzór nad ich zgodnością z wymogami należytej staranności.

Dodatkowo Komisja Etyki Zawodowej Instytutu Zawodowych Powierników i Fiducjariuszy w Liechtensteinie (https://www.thk.li/en/about-us/organisation/) może nakładać sankcje dyscyplinarne oraz środki tymczasowe, a także przyjmować raporty od inspektora zgodnie z sekcją 72 ustawy o powiernikach zawodowych. W pewnym uproszczeniu można to porównać do roli Komisji Nadzoru Finansowego w Polsce w odniesieniu do banków i instytucji finansowych. Należy mieć nadzieję, że w kolejnych latach w Polsce będą stopniowo wypracowywane dobre praktyki również w obszarze nadzoru nad fundacjami rodzinnymi i powiązanymi strukturami.

PODSUMOWANIE

Proces tworzenia i zarzadzania Fundacją Prywatną można porównać do budowy domu, który często wymaga późniejszej konserwacji, a niekiedy także rozbudowy, aby dostosować go do zmieniających się potrzeb i okoliczności.

Miałam przyjemność uczestniczyć w pracach nad wieloma kompleksowymi rozwiązaniami dla polskich Fundacji Rodzinnych oraz charytatywnych starając się przekazać doświadczenie i wiedzę wypracowaną wspólnie z moimi koleżankami i kolegami z Industrie-und Finanzkontor, który od 1948 roku pozostaje preferowanym partnerem w zakresie opracowywania rozwiązań służących ochronie i zachowaniu majątku oraz wartości dla przedsiębiorców, rodzin, spadkobierców, artystów i innych fundatorów z wielu kontynentów. Dzięki swoim historycznym korzeniom w Domu Liechtenstein instytucja ta opiera się na długiej i ugruntowanej tradycji, która łączy doświadczenie z ciągłością podejścia do zarządzania majątkiem.

Uważam, że pojawianie się Fundacji Rodzinnej w polskim prawodawstwie jest bardzo dużym i dobrym krokiem w kierunku budowania trwałości majątku polskich przedsiębiorców, jednakże w niektórych przypadkach być może warto skorzystać z bezpośrednio z rozwiązań utworzonych 100 lat temu w Lichtensteinie, które nie są ani tak odległe ani niedostępne dla polskich majątków rodzinnych jak być może się sądzi.

 

Poniżej załączam interesujące linki do wiarygodnych źródeł opisujących prawo o fundacjach w Liechtensteinie.

 

Kontakt do autorki: Magdalena Rokosz